SORU: Dayak, baskı, zulüm ve korkutmak istendik bir davranış değişikliği yaratır mı?
CEVAP: “Babamın istemediği her şeyi yaptım” diyen Hasan Bey, babasından yediği dayaklara tepki olarak; babasının hiç sevmediği “keçi sakal” bıraktı, küpe taktı, saçını uzatıp at kuyruğu yaptı, kısa şort giydi, fazlasıyla alkol aldı...
“Kaldığım ev genel ev gibiydi, aklınıza gelenlerin birçoğu gerçekleşti; karakola düştüm, nezarette yattım. Giyime, tıraşa, tipe bakan beni “bir uyuşturucu bağımlısı serseri birisi” gibi görürdü. Yırtık yamalı ve düşük bel pantolon giydim, inat olsun diye şort giydim...”
Hasanın babası şortla gezenlere “ibne bunlar” gibi hakaretler savuran bir adamdı. Velhasıl, babanın “adam etmek” ve “eğitim” adına attığı dayaklar, Hasan’da istendik bir davranış değişikliği yaratmadı. Bilakis; baba neye karşıysa, dayaktan baskıdan denetimden bunalan Hasan’da o kadar nefrete neden oldu Hasan sırf bu yüzden tam da babanın karşı olduğu ne varsa fazlasıyla yaparak tepkisini dile getirdi.
Hasan'ın babasının ani ölümünün hiç beklenmedik etkisi oldu!
Hasan, geçmişin kapanmamış yaralarını ve yönetemediği olumsuz duygu durumlarını, sergilemiş olduğu yanlış, günah, zararlı, ayıp ne varsa babanın beklenmeyen ani ölümünde kendisinin de bir payı olduğunu düşünerek vicdanen çok rahatsız oldu ve suçlanmasına neden oldu.
İçine düştüğü duygu karmaşası yönetemediği travmayı yönetebilmek için aldığı profesyonel yardımın da etkisiyle geçmişten bağımsız, bambaşka bir insan olmuştu. Şu an ise dengeli bir portre çizen Hasan, bir şirketin yönetiminde yer alıyor ve çevresi tarafından çok seviliyor.
Çünkü o şimdi; gelişmiş empatisi, anlayışı, hoşgörüsü ve bilge tavrıyla insanların hatalı yanlarına değil, yapabildiklerine ve olumlu yönlerine odaklanıyor. İnsanları yargılamıyor; cesaretlendiriyor, seviyor, kabulleniyor. Beyniyle değil, kalbiyle yani anlamasına dinliyor ve karşısındakine değer veriyor. Çevresindeki insanlara adeta bir rol model oluyor; yani korkulan değil, sevilen ve benimsenen bir figür olarak öne çıkıyor. Onun sevgi ve güven yaratan hali rol model alınmasında bir faktör olduğunu da gözlemliyor...
Hasan geçmişini değerlendirirken şöyle diyor: “Beni döven, zulmeden babama çok minnettarım! Onun sayesinde bu hayatın en dibini gördüm; ancak biliyorum ki, çoğunluk gibi ben de dipten çıkamayıp yok olabilirdim...”
Gözlemlenen o ki; şiddet ve kötülük son tahlilde çoğunlukla yine kötülük üretiyor, bireyleri yozlaştırıyor. Hasan’ın dipten çıkıp bu bilince ulaşması ise babanın ölümüyle gelişebilen istisnai bir örnek; zira çoğunluk, bu kuyu içinde kaybolup gidiyor.
Ancak istisnai durumundan bahsedebiliriz.
Hasanın bu öyküsü bize alkolik bir babanın Yeşilaycı evladını akla getiriyordu. İşin özü rol model olmak sevgi hayranlık güven gerektirirken aksi tavırlar sergilemek ebeveyne karşı nefretin sonucuydu… Bu genel durum bazen baba kötü hallerine rağmen evladıyla samimi anlayışlı hoşgörülü ilişkileri sayesinde oluşan sevgi sempati evladın babanın izinden gitmesinin temel nedeniydi.
Bu Öyküden Ne Gibi Bir Ders Çıkartabiliriz?
Benzer durumların özü, insan ilişkilerinin dinamiklerini doğru okumaktan geçiyor. İnsan ilişkilerinde temelde iki farklı yaklaşım vardır:
1. İç Denetim Sağlayan Yaklaşım
Kötüye karşı iyinin, yanlış olana karşı doğrunun yüceltildiği; insani değerlerin içselleştirildiği yaklaşımdır. Aklın, vicdanın hür olduğu bir kültürde yetişen bireyler; dışsal korkulardan ziyade gelişen sınır ve sorumluluk bilinciyle hareket ederler ki bu sayede "Başkaları ne der?" veya "Ne tür bir cezayla karşılaşırım?" “ayıp olur” “günah olur” kaygısının yerini, "Ben ne derim?", "Bu yanlış davranışın psikolojik yükünü taşıyamam", "Bu bana yakışmaz" bilinci alır.
İç denetimi güçlenmiş insan, gerçek anlamda sorumluluk sahibi ve özgürlüğüne düşkün olur.
Burada unutulmaması gereken nokta; özgürlüğün sorumsuzlukla, yani "istediğini keyfi olarak yapmakla" karıştırılmaması gerektiğidir. Gerçek özgürlük; akıl, vicdan, sınır ve sorumluluk bilinci yani güçlü bir iç denetim gerektirir. Yani akıl vicdan sorumluluk gerektiren özgürlük ile sorumsuzluk ve keyfilik demek olan özgürlükçülük birbirine karıştırılmamalıdır.
2. Dış Denetime Neden Olan Yaklaşım
Denetim, güvensizlik ve baskıyla geliştirilen "korku kültüründe", insanların her hareketi kontrol altında tutulur. Bu iklimde büyüyen bireylerde akıl, vicdan ve sorumluluk bilinci yeterince gelişemez. Sürekli ceza, ödül ve rekabet gibi dış motivasyonlarla yönlendirilmeye çalışılan insanlar, öz denetim geliştiremedikleri için gizli ya da açık kötülüğe meyledebilirler.
Bu tablo, otoriterliğin yüceltilmesini otoriteye hayranlığın artmasıyla gelişen itaat biat ve şiddeti haklı çıkaran kısır bir döngüdür. Aklın, vicdanın ve sorumluluk bilincinin baskılanmasının kötülüğün en temel kaynağı olduğu gerçeği bu sistemde asla anlaşılamaz; neden-sonuç ilişkisi kopar.
İnsanların özdenetim sağlayacak potansiyelini korkuyla bastırıp, ardından yine korkuyu çözüm olarak savunmanın çelişkisi ise maalesef fark edilemez. Yani “insanları korkutmazsam denetlemezsem onların kötülük yapma potansiyellerini engelleyemem” yaklaşımının sonucu olarak gelişemeyen akıl vicdan sorumluluk onların onları kötülüğe sevk edebilir. Yani kötülük kötülüğü şiddet şiddeti doğurur…Bu nedenle korku kültürünü içselleştirmiş insanlardan “kork Allahtan Korkmayandan” sözünü sık duyarız.
Yani korku ceza ödül rekabet gibi dış motivasyonların benimsenmesi sonunda sorumluluk bilinci akıl vicdanın güçlendirdiği iradenin zayıflamasına neden olurken kötülüğe yönelmek kolaylaşır…
Korku ve Sevginin İnsan Üzerindeki Etkisi
Korkuyu yücelten kültürlerde şiddetin her türü (sözel ve fiziksel şiddet, tehdit, mahrum bırakma duygusal şiddet gibi) bir ilişki düzenleyici olarak karşımıza çıkar. Aklı ve vicdanı baskılandığı için yeterli olgunluğa erişemeyen kişilerin, yaptıkları hatalardan sonra "Şeytana uydum bir kere, Allah affetsin" sözlerinin kökeninde yatan şey budur. Onca güçlü inancına ve ibadetine rağmen insanlar neden kötülük yapmaya devam ederler?
Aslında sorun ne inançta ne de ibadettedir; sorun denetim odaklı korku kültürünün, baskının ve şiddetin inançlar adına yüceltilmesindedir.
Kadim Anadolu erenler kültürünün özünde yer alan sevginin, hoşgörünün ve değerler kültürünün zamanla aşındırılarak; “Allah Sevgisi” yerine “Allah Korkusu”, “Hakikat bilinci” yerine “Cennet-Cehennem pazarlığı” odaklı bir korku diline indirgenmesi, inanç sistemimizin de nasıl çarpıtıldığının bir göstergesidir.
Dikkat edin; yapılan pek çok uluslararası araştırma (örneğin “kayıp cüzdan” deneyleri gibi veriler), sevginin, hoşgörünün, aklın ve vicdanın yüceltildiği toplumların; inançlı veya inançsız olmalarından bağımsız olarak dünyanın en dürüst ve erdemli toplumları olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.
Son sözümüz: “ ‘’Eğitim’ ve ‘ Disiplin’ için baskı denetim ve yaratılan korku duygusu insanı itaatkar yapsa da karakterini bozabilir kişiliğini zedeleyebilir. Hakikate ulaştıran ise sevgiyle beslenen akıl ve vicdandır. İnsanın en gelişmiş ve en insani yanı, dış baskıyla değil, akıl ve vicdanın oluşturduğu iç denetim ve sorumluluk duygusudur.
Yani korku itaat üretir, sevgi ve vicdan ise güzel karakter. Gerçek eğitim, baskıyla boyun eğen değil, aklı ve vicdanıyla kendini gerçekleştiren ve yönetebilen insan yetiştirmektir.