1)“Hayırlı Olsun” Diyememek: Haset ve Kıskançlığın Psikolojisi

Bir insanın yeni bir eşya alması ya da bir başarı elde etmesi karşısında “hayırlı olsun” diyememek ve daha da ileri giderek karşısındakini pişman edecek biçimde görüş bildirmek çoğu zaman kendi hasetliğinden dolayı karşısındakini rahatsız ederek kendisini rahatlama çabasını akla getirir. Bu bir hasetlik duygusudur.

Özellikle pahalı bir ürün satın alana karşı “keşke onu almasaydın çünkü…” gibi konuşarak kişide pişmanlık duygusuyla birlikte yüzündeki düşüşü görmekten haz duyanlar, aslında kendi içsel huzursuzluklarını başkasını rahatsız ederek gidermeye çalışırlar.

Satın alma öncesinde yapılan olumsuz yorumlar kimi zaman iyi niyetli bir uyarı olabilir; fakat satın alma sonrası yalnızca “iyi günlerde kullan” gibi destekleyici sözler beklenir. Çünkü artık bu noktadan sonra kişinin seçimine saygı duymak ve onun tasarrufundan dolayı pişmanlık yaşamasına fırsat vermemektir. Kendi duygu ve düşüncelerimiz olumsuz ise dile getirmemeyi bilmek gerekir.

Kültürel bağlamda da bu tavır, bireyin kendi makamını, malını, mülkünü, yeteneklerini ve başarılarını abartarak karşısındakini küçümseme eğilimiyle birleşir. Bu, olgunluk eksikliğinin ve duygularını yönetememe halinin göstergesidir. Psikoloji literatüründe, duygularını yönetemeyenlerin kendi duygularının yönetimine girmesi “ego sorunları” ve “varoluşsal çatışmalar” konusunu akla getirir.

Bu kişiler çoğu zaman profesyonel desteğe ihtiyaç duyar.,

Çoğunlukla Yanlış Kullanılan İki Ayrı Kavram: Hasetlik ve Kıskançlık

Burada haset yerine kıskanç kavramı sıklıkla kullanılır ki bu iki kavram aynı değildir.

Haset: Başkasının sahip olduklarından dolayı rahatsızlık duymak, onun başarısızlığını veya kaybını istemek. Haset, karşıdakinin mutluluğunu tehdit olarak algılar.

Kıskançlık: Sahip olduklarını kaybetme korkusu ve güvensizlikten doğar. Daha çok kaybetme kaygısı, şüphe ve güvensizlikle ilişkilidir.

Kültürel yapımızda çoğu zaman “haset” yerine “kıskançlık” kelimesi kullanılır; oysa psikolojik açıdan bu iki duygu farklıdır. Haset, başkasının sahip olduklarından rahatsız olma ve onun kötülüğünü istemeyle ilgilidir; kıskançlık ise kendi sahip olduklarını kaybetme korkusudur.

Olgun insan olmanın ölçütü, duygularını yönetebilmek ve başkasının seçimlerine saygı gösterebilmektir. “Hayırlı olsun” diyebilmek nezaket ve incelik olduğu kadar aynı zamanda kültürel olgunluğun ve psikolojik sağlığın da göstergesidir.

xxx

2) İstenmeden Yapılan İyiliğin Psikolojisi ve nankörlük!

Talep edilmeden yapılan iyilik, çoğu zaman karşıdakini görünmez bir borcun altına sokar. İnsan, kendisine sorulmadan yapılan fedakârlığı ödeyemeyeceğini ya da ödemek istemediğini fark ettiğinde, bu durum onda öfke uyandırır. Borcunu ödeyemeyen kişi, alacaklısından kaçan borçlu gibi davranır; sizi gördüğünde yolunu değiştirir, hatta nankörlükle tepki verir.

Bu nankörlük, aslında iyiliğin kendisine değil, borçlandırılma hissine yöneliktir. Çünkü istemeden yapılan iyilik, kişinin özgürlüğünü kısıtlayan bir yük gibi algılanır. Bu nedenle, iyilik yaparken niyet kadar yöntem de önemlidir: Talep edilmeden yapılan her fedakârlık, karşıdakinin psikolojik sınırlarını zorlayabilir.

Yani bilinmelidir ki, iyilik düşüncesi ne kadar saf olursa olsun, karşı tarafın iradesini hesaba katmadan yapılan her girişim, beklenmedik bir şekilde nankörlükle karşılanabilir. İyilik, ancak özgürce kabul edildiğinde ve talep edildiğinde gerçek anlamını bulur.

xxxx

3) Etkisel (Proaktif) ve Tepkisel, Reaksiyonel (reaktif)dil

Etkisel ya da tepkisellik hayatımızı nasıl yaşadığımızı belirler.

Tepkisel olan amatördür; haklılık peşindedir

Etkisel olan profesyoneldir; mutlu, başarılı ve güçlü olmayı önemser.

Etkisel birey, profesyonel davranır, seçeneklerini görür, duygularını yönetir, plan yapar ve sorunlara çözüm odaklı yaklaşır. Eğitimde sınavlara önceden hazırlanır, iş hayatında trendleri takip eder, sağlıkta düzenli kontrollerini yapar.

Tepkisel birey ise olayların akışına kapılır, plansızdır, sorunlar karşısında pes eder.

Etkisel olmak kontrolü ele almak, özgüven kazanmak, gelişim ve inovasyonu desteklemek, stresi azaltmak demektir. Planlama, risk analizi, sürekli öğrenme ve pozitif düşünceyle geliştirilebilir. Sonuçta seçim nettir: yaşamı yönetmek mi, yaşamın yönetimine bırakmak mı?

Reaktif Tepki Yerine Proaktif (etkisel) Duruş ve Özdenetim

Bireyin psikolojik dayanıklılığı (resilience), dışsal uyaranlara gösterdiği refleksif tepkilerden ziyade, bu uyaranlar ile verilen yanıt arasına koyabildiği bilişsel boşlukla ölçülür. Reaktif (tepkisel) bir yaşam tarzı bireyi çevresel koşulların pasif bir nesnesi haline getirirken; proaktif (etkisel) tutum, değerler süzgecinden geçirilmiş bilinçli tercihlerle kişinin kendi yaşamının öznesi olmasını sağlar. Ruh sağlığı, maruz kalınan olayları değiştirebilme gücünde değil, olaylar karşısında sergilenen zihinsel tutumun denetlenmesinde gizlidir.