Çoğulculuk, İnsan Hakları ve Modern Demokrasinin Vicdanı Üzerine...

Tarih, yalnızca savaşların, zaferlerin ve iktidarların kronolojisi değildir. Aynı zamanda çoğunluğun susturduğu hakikatlerin ve zamanla haklılığı ortaya çıkan azınlıkların da tarihidir.

İnsanlık, bugün "evrensel değer" olarak benimsediği pek çok düşünceye, bir zamanlar korkuyla, öfkeyle ve dışlayıcılıkla yaklaşmıştır.

Çünkü toplumlar çoğu zaman hakikati değil, alışkanlıklarını; adaleti değil, kendi güvenliklerini korumayı tercih ederler.

Demokrasinin en büyük yanılgısı, çoğu zaman çoğunluk ile hakikatin aynı şey sanılmasıdır.

Oysa demokrasi yalnızca sandıktan çıkan sayılardan ibaret değildir. Sandık iktidarı belirler; fakat hakikati, hukuku ve insan onurunu belirleyemez.

Bu nedenle çağdaş demokrasiler, yalnızca çoğunluk yönetimine değil; aynı zamanda temel hak ve özgürlüklerin dokunulmazlığına dayanır.

John Stuart Mill'in meşhur uyarısı bugün de bütün canlılığını korumaktadır: "Bir insan bütün insanlığa karşı tek başına kalsa bile susturulmamalıdır."

Çünkü susturulan yalnızca bir insan değildir; insanlığın ulaşabileceği yeni bir hakikat ihtimalidir.

Fikirlerin serbestçe çatışmadığı toplumlarda doğrular güçlenmez; yalnızca iktidarın sesi daha gür duyulur.

Alexis de Tocqueville'in "çoğunluğun tiranlığı" olarak tanımladığı tehlike tam da burada başlar.

Demokrasi, çoğunluğun sınırsız iktidarına dönüştüğü anda kendi ruhunu kaybeder.

Çoğunluğun iradesi, hukukun ve temel hakların üzerinde görülmeye başlandığında, demokrasi biçimsel olarak yaşamaya devam etse bile ahlâkî meşruiyetini yitirir. Hannah Arendt'in totalitarizm çözümlemeleri de aynı gerçeği gösterir: Özgürlük, yalnızca seçim yapabilmek değil; farklı düşünebilme cesaretinin güvence altına alınabilmesidir.

İnsan haklarının tarihsel gelişimi de aslında çoğunluğun sınırlandırılmasının tarihidir. 1215 tarihli Magna Carta, kralın mutlak otoritesini sınırladı.

1689 İngiliz Haklar Bildirgesi, iktidarın hukukla bağlı olduğunu ilan etti.

1776 Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi ve 1789 İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi, insanın doğuştan sahip olduğu hakların hiçbir çoğunluk tarafından ortadan kaldırılamayacağını savundu.

İkinci Dünya Savaşı'nın ardından kabul edilen 1948 İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ise insan onurunu bütün siyasal iktidarların üzerinde evrensel bir ilke olarak tanımladı.

Bu belgelerin ortak amacı çoğunluğu korumak değildi.

Çünkü çoğunluk zaten kendi siyasal gücüne sahiptir. Asıl korunması gereken, farklı düşünen, farklı inanan, farklı yaşayan ve farklı konuşan insandır. Bir toplumun uygarlık düzeyi, çoğunluğun ne kadar güçlü olduğuyla değil; azınlığın ne kadar özgür yaşayabildiğiyle ölçülür.

Tarih bunun sayısız örneğini sunar.

Sokrates, Atina demokrasisinin çoğunluğu tarafından ölüme mahkûm edildi.

Galileo, bilimsel gözlemleri nedeniyle yargılandı.

Dreyfus, önyargının kurbanı oldu.

Rosa Parks yalnızca oturduğu koltuk nedeniyle suçlu ilan edildi.

Nelson Mandela uzun yıllar terörist olarak damgalandı.

Václav Havel düşüncelerinden dolayı hapse atıldı.

Aleksandr Soljenitsin, kendi ülkesinde hakikati dile getirdiği için sürgüne gönderildi.

Bugün insanlığın ortak vicdanında saygıyla anılan bu isimlerin ortak özelliği, kendi dönemlerinin çoğunluğu tarafından dışlanmış olmalarıdır.

Hakikat, çoğu zaman önce yalnız kalır; zaman ise onun en büyük şahididir.

Karl Popper'ın "Açık Toplum" düşüncesi bu nedenle son derece önemlidir. Açık toplum, herkesin aynı düşündüğü toplum değildir; farklı düşüncelerin korkmadan dile getirilebildiği toplumdur.

Isaiah Berlin'in negatif özgürlük anlayışı da devletin ve çoğunluğun bireyin yaşam alanını keyfî biçimde daraltamayacağını savunur.

John Rawls ise adil bir toplumun, en zayıf bireyin haklarını güvence altına alabildiği ölçüde meşru olacağını söyler.

Jürgen Habermas'ın ifadesiyle demokratik meşruiyet, yalnızca oy vermekten değil; özgür bireylerin baskıdan uzak biçimde kamusal akıl yürütmesine imkân tanımaktan doğar.

Bugün ise çoğunluğun baskısı yalnızca siyasal alanla sınırlı değildir. Dijital çağ, yeni bir görünmez çoğunluk üretmiştir. Sosyal medya algoritmaları, beğenilen düşünceleri görünür; farklı olanı ise görünmez hâle getirebilmektedir. İnsanlar giderek doğru olanı değil, alkışlanacak olanı söylemeye yönelmektedir.

Böylece sansür, çoğu zaman devlet eliyle değil; toplumsal baskı ve dijital linç kültürü aracılığıyla işlemektedir.

Modern insan, kalabalıkların içinde yaşarken kendi vicdanıyla baş başa kalmaktan korkar hâle gelmiştir.

Oysa özgürlük, yalnızca konuşabilmek değildir; konuştuğu için korkmadan yaşayabilmektir. Çoğulculuk ise farklılıklara katlanmak değil; onların insan olmanın doğal sonucu olduğunu kabul edebilmektir. Demokrasi, yalnızca çoğunluğun yönetme hakkını değil; azınlığın var olma hakkını da koruyabildiği ölçüde gerçek anlamına ulaşır.

Bugün insanlığın önündeki temel soru şudur: Çoğunluğun sesini mi yücelteceğiz, yoksa hakikatin sesini mi dinleyeceğiz?

Çünkü hakikat, hiçbir zaman sandıktan çıkmaz; hakikat, özgür vicdanların cesaretinden doğar.

Çoğunluk iktidarı belirleyebilir; fakat adaleti belirleyemez.

Kanunlar yapılabilir; ancak vicdan üretilemez.

Bir medeniyetin gerçek büyüklüğü de nüfusunun kalabalıklığında değil, farklı olanın korkmadan yaşayabildiği ahlâkî iklimde saklıdır.

Belki de insan haklarının en büyük anlamı tam burada ortaya çıkar: Çoğunluğun hoşuna gitmeyen düşünceyi de, inancı da, yaşam tarzını da güvence altına almak...

Çünkü bugün yalnız kalan bir vicdan, yarının ortak vicdanı olabilir. Tarih bunu defalarca göstermiştir. Hakikatin kaderi, çoğu zaman yalnızlıkla başlar; fakat insanlığın ilerleyişi de daima o yalnızlığın cesareti sayesinde mümkün olmuştur.