Bir toplumun çöküşü çoğu zaman inançsızlıktan değil, inancın ahlâktan koparılmasından başlar.

Eğer din, insanı daha merhametli, daha adil, daha dürüst yapmıyorsa; geriye kalan şey sadece kalabalık bir ritüel düzenidir. Ve ritüeller, vicdanın yerini tutmaz.

Bugün asıl mesele şudur: Din hayatı ıslah mı ediyor, yoksa hayatı sadece şekillere mi hapsediyor?

Çünkü ortada acı bir tablo var: dili dindar, davranışı hoyrat insanlar çoğaldıkça, dinin temsil gücü zayıflıyor; inanç büyümüyor, aksine tartışılır hale geliyor.

Ve burada sert gerçek şudur: Ahlâkı üretmeyen din, sadece kimlik üretir. Kimlik ise çoğu zaman çatışma üretir.

İnsanların gözünde dinin değeri, çoğu zaman kitaplardan değil, insanlardan okunur.

Bir çocuk düşünün: Dürüstlükten bahseden ama pazarda teraziyi eksik tartan birini görüyor.

Kul hakkından söz eden ama en küçük fırsatta haksız kazanç elde eden birini tanıyor. Merhametten bahseden ama zayıfa sert davranan birini izliyor.

Ve o çocuk yavaş yavaş şunu öğreniyor:
Söz başka, hayat başka.

İşte kırılma tam burada başlıyor.

Çünkü ahlâk çökerse, en güçlü inanç dili bile sadece gürültüye dönüşür.

Modern çağda en tehlikeli şey inançsızlık değil, “ahlâksız dindarlık”tır.

Çünkü inançsız insan en azından ne olduğunu gizlemez.

Ama ahlâkı zayıf olan dindarlık, hem kendini haklı görür hem başkasını yargılar.

Bu da toplumu içeriden parçalar.

Bir yanda yüksek sesle konuşan değerler, diğer yanda sessizce kaybolan vicdan…

Ve sonunda geriye şu ikilem kalır:

Ya din bir ahlâk üretir ya da toplum bir gösteri sahnesine dönüşür.

Bugün sokakta, işte, siyasette, hatta aile içinde bile aynı çatlak görünür:

•Adalet konuşuluyor ama güç belirliyor.
•Merhamet anlatılıyor ama çıkar yönetiyor.
•Helal vurgulanıyor ama pratikte hesap değişiyor.

Bu çelişki uzun süre sürdüğünde, en tehlikeli şey olur: İnsanlar artık doğruyu değil, sadece “kimin söylediğini” tartışmaya başlar.

Hakikat geri çekilir, kimlikler öne çıkar.

Oysa dinin özü, insanı insan yapmaktır.

Hz. Muhammed’e isnat edilen şu söz, bu gerçeği tek cümlede özetler:

Ben güzel ahlâkı tamamlamak için gönderildim.

Eğer bu cümle doğru anlaşılmazsa, din sadece bir sistem olur; insanı dönüştüren bir ruh olmaktan çıkar.

Ve ruhu olmayan hiçbir sistem uzun süre ayakta kalamaz.

Bugün mesele şudur: Daha çok konuşmak mı, daha doğru yaşamak mı?

Daha çok sembol mü, daha çok vicdan mı?

Çünkü semboller çoğalabilir ama vicdan kaybolursa, toplum sadece dışarıdan düzenli görünür.

İçeride ise sessiz bir çürüme başlar.

Ve belki de en sert gerçek şudur:

Ahlâkı kaybeden bir dindarlık, en tehlikeli boşluğu üretir; çünkü hem hak iddia eder hem de hakikati örter.

Son söz:
Ahlâkın düşmediği yerde din yükselir; ahlâkın düştüğü yerde ise din sadece konuşulur.